Evropska unija sve intenzivnije produbljuje ekonomske, političke i bezbjednosne odnose sa Kanadom i Australijom, a iza tih nastojanja, pored trgovinskih interesa, sve izraženije se nazire i potreba za smanjenjem strateške zavisnosti od velikih sila, piše Dan.
U trenutku kada politika američkog predsjednika Donalda Trampa unosi neizvjesnost u tradicionalne transatlantske odnose, postavlja se pitanje da li Brisel i njegovi novi partneri pokušavaju da stvore ekonomsku i političku zaštitu od mogućih pritisaka Vašingtona.
Razlozi za takvu politiku nijesu samo američke carine i trgovinski sporovi. Za Evropsku uniju problem predstavlja i rizik da odluke Vašingtona ugroze evropsku industriju, snabdijevanje energentima i kritičnim mineralima, pristup novim tehnologijama i bezbjednosne interese. Posebnu neizvjesnost stvara mogućnost da se američka politika prema saveznicima mijenja zavisno od administracije u Bijeloj kući.
Bliže povezivanje sa Kanadom i Australijom zato može predstavljati način da Brisel obezbijedi alternativne izvore snabdijevanja, nova tržišta i veću slobodu odlučivanja, bez napuštanja savezništva sa SAD.
Izvršni potpredsjednik Evropske komisije zadužen za prosperitet i industrijsku strategiju Stefan Sežurne potvrdio je značaj novih partnerstava za jačanje evropske strateške samostalnosti.
U intervjuu za australijsku agenciju NewsWire, objavljenom 26. oktobra, ocijenio je da sporazumi o slobodnoj trgovini predstavljaju “instrument diversifikacije i veće strateške autonomije”.
– Ovo je strateški politički sporazum koji se tiče uloge Australije u svijetu i uloge Evrope u svijetu – poručio je Sežurne, dodajući da takav dogovor, osim ekonomskih koristi, šalje i snažnu političku poruku ostatku svijeta.
Australijski medij navodi da Brisel širenjem trgovinskih partnerstava nastoji da smanji zavisnost od američkog tržišta i kineskih sirovina, u uslovima sve izraženijih međunarodnih trgovinskih tenzija.
Produbljivanje odnosa sa Kanadom i Australijom pokazuje da Evropska unija nastoji da ekonomsku saradnju sve više poveže sa pitanjima bezbjednosti, snabdijevanja kritičnim sirovinama, razvoja novih tehnologija i jačanja industrijskih kapaciteta.
Profesor Univerziteta Karlton u Kanadi Ahim Hurelman za “Dan” ocjenjuje da su mogućnosti za produbljivanje odnosa Otave i Brisela značajne i da obuhvataju daleko više od klasične trgovinske saradnje.
– I Kanada i Evropska unija vide značajan potencijal za snažniju saradnju u oblastima od strateškog značaja, uključujući energetiku i kritične mineralne sirovine, digitalne tehnologije i vještačku inteligenciju, izgradnju odbrambenih kapaciteta, bezbjednost Arktika, ublažavanje klimatskih promjena i naučna istraživanja – kazao je Hurelman.
On naglašava da Kanada i Evropska unija svoj odnos posmatraju i kao simbol otpornosti liberalne demokratije i međunarodnog poretka zasnovanog na pravilima, uprkos unutrašnjim i spoljnim prijetnjama.
Prema njegovom mišljenju, produbljena saradnja mogla bi da se zasniva na privilegovanom institucionalnom odnosu, ali uspostavljanje posebnog pravnog statusa za tako nešto nije neophodno.
Profesor Univerziteta Britanske Kolumbije Kurt Hibner, koji je takođe odgovorio na pitanja “Dana”, očekuje da će ekonomski odnosi Kanade i Evropske unije dobiti novi zamah kroz postojeće i buduće sporazume.
– Uskoro ćemo vidjeti ažuriranje Sveobuhvatnog ekonomskog i trgovinskog sporazuma (CETA), uz niz sektorskih sporazuma u oblastima kao što su energetika, rijetki zemni elementi, kvantno računarstvo i vještačka inteligencija. To će intenzivirati trgovinsku razmjenu. Ali treba imati na umu da je obim trgovine i dalje relativno mali u poređenju sa trgovinskom razmjenom Kanade i Sjedinjenih Američkih Država – istakao je Hibner.
Njegova ocjena ukazuje na jedno od ograničenja novog partnerstva: Kanada u Evropskoj uniji dobija značajnog ekonomskog i političkog partnera, ali su njene trgovinske veze sa SAD i dalje daleko razvijenije.
Sličan proces odvija se u odnosima Evropske unije i Australije, gdje se ekonomsko povezivanje dopunjava saradnjom u oblasti odbrane, kritičnih mineralnih sirovina, istraživanja i novih tehnologija.
Tokom ovogodišnje posjete predsjednice Evropske komisije Ursule fon der Lajen Australiji objavljen je završetak pregovora o sporazumu o slobodnoj trgovini, uz jačanje bezbjednosne i istraživačke saradnje. Posjeta Sežurnea potvrdila je da su industrijsko povezivanje i pristup strateškim sirovinama ostali visoko na dnevnom redu.
Profesor Univerziteta tehnologije u Sidneju Tim Harkurt, koji je za “Dan” govorio o perspektivama australijsko-evropskih odnosa, naglašava da je zaključivanje trgovinskog sporazuma najvažniji neposredni prioritet.
– Najvažnije je postići sporazum o slobodnoj trgovini sa Evropskom unijom, koji australijska vlada pokušava da progura kroz parlament, uz određeno protivljenje – naveo je Harkurt.
On ne isključuje mogućnost da saradnja u budućnosti dobije i nove institucionalne oblike, ali upozorava da takve ideje za sada nijesu konkretizovane.
– Pridruženo članstvo je u ovoj fazi još uvijek hipotetička mogućnost – kazao je australijski profesor.
Ideja o novom modelu povezivanja država koje geografski ne pripadaju Evropi dobila je na značaju poslije septembarskih izjava evropskih zvaničnika. Predsjednica Evropskog parlamenta Roberta Mecola pomenula je Australiju i Novi Zeland kao moguće buduće partnere u modelu pridruženog članstva, ali nije potvrđeno da su o takvom statusu započeti formalni pregovori.
Hibner je, međutim, izričit kada je riječ o pravnim mogućnostima za uspostavljanje takvog odnosa sa Kanadom.
– Neće biti pridruženog članstva, prije svega zato što takav status ne postoji u Ugovoru o Evropskoj uniji. Međutim, obje strane trenutno ulažu velike napore da daju konkretniji sadržaj već snažnim vezama koje su prethodnih godina uspostavljene sporazumima. Danas će ti sporazumi dobiti novi značaj. Nakon toga uslijediće novi sektorski sporazumi, kao i zajedničke inicijative koje će uključivati više partnera – objasnio je Hibner.
Dilema o pridruženom članstvu posebno je zanimljiva iz ugla Crne Gore i drugih zemalja koje godinama prolaze kroz zahtjevan pristupni proces.
Ako Evropska unija razvije posebne institucionalne aranžmane sa Kanadom i Australijom, postavlja se pitanje da li bi ti modeli mogli uticati na politiku proširenja i odnos prema državama kandidatima.
Hurelman smatra da bi bilo važno jasno razgraničiti nove oblike saradnje sa neevropskim državama od procesa punopravnog članstva.
– Bilo bi mudro da Evropska unija potencijalno “pridruženo članstvo” Kanade definiše kao status namijenjen neevropskoj zemlji koja ne može, niti želi, da pristupi Evropskoj uniji – naveo je on.
Prema njegovim riječima, odnosi sa Kanadom suštinski se razlikuju od odnosa sa Crnom Gorom i drugim evropskim zemljama koje nijesu članice Unije.
– Odnosi sa Kanadom veoma se razlikuju od odnosa sa državama kandidatima, poput Crne Gore, ili evropskim državama koje nijesu članice EU, kao što su Švajcarska, Norveška i Ujedinjeno Kraljevstvo. U odnosima sa Kanadom naglasak nije na članstvu u jedinstvenom tržištu niti na institucionalnoj integraciji, već na unaprijeđenoj saradnji u oblastima od strateškog značaja, koje su važne za ambiciju Evropske unije da izgradi svoju stratešku autonomiju – istakao je Hurelman.
Razliku između položaja Australije i Kanade, s jedne strane, i Crne Gore, s druge, naglašava i Harkurt.
– Kanada i Australija mogle bi dobiti pristup tržištu Evropske unije kroz trgovinske aranžmane, dok bi Crna Gora mogla težiti sveobuhvatnijem partnerstvu, imajući u vidu svoj geografski položaj na evropskom kontinentu – kazao je on.
Hibner, međutim, upozorava da nova strateška partnerstva ne treba poistovjećivati sa spremnošću EU da ubrza prijem novih članica.
– Evropska unija će i dalje biti oprezna kada je riječ o proširenju. Postoji želja za proširenjem, ali je u formalnim institucijama potrebna jednoglasnost, a tu vidim političke rezerve, ne najmanje zbog sve većeg uticaja desničarskih nacionalističkih partija koje nijesu naklonjene proširenju – ocijenio je Hibner.
Jačanje saradnje sa Kanadom i Australijom i nastavak proširenja na Zapadni Balkan tako ostaju dva različita procesa.
Prvi je usmjeren na stratešku saradnju sa partnerima izvan Evrope, dok drugi podrazumijeva političku, pravnu i institucionalnu integraciju budućih članica.
Hoće li nova partnerstva dovesti do stvarnog smanjenja evropske zavisnosti od Sjedinjenih Država, ostaje otvoreno pitanje.
Ocjene sagovornika “Dana” ukazuju da se ekonomski i strateški rizici nastoje raspodijeliti na više partnera, ali ne dokazuju da Brisel namjerava da prekine ili zamijeni transatlantsko savezništvo.
